Jakie zmiany w prawie pracy wchodzą w życie w 2026 roku?

Rok 2026 zapowiada się przełomowo dla polskiego prawa pracy — pracodawcy i pracownicy muszą przygotować się na zmiany dotyczące m.in. zwolnień lekarskich (L4), definicji „pracy zarobkowej”, wykonywania czynności incydentalnych w czasie zwolnienia oraz zwiększonych uprawnień kontrolnych instytucji takich jak Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) i Państwowa Inspekcja Pracy (PIP).

 

1. Zwolnienie lekarskie (L4) — co się zmieni

Zmiany mają objąć ustawę o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Zgodnie z projektem:

• Po wejściu w życie nowych przepisów ubezpieczony może utracić prawo do zasiłku chorobowego, jeżeli wykonuje podczas zwolnienia „pracę zarobkową”, zdefiniowaną jako każda czynność o charakterze zarobkowym, niezależnie od formy zatrudnienia (umowa o pracę, zlecenie, działalność gospodarcza) — z wyjątkiem czynności incydentalnych, które wynikają z istotnych okoliczności.
• Projekt przewiduje, że wykonywanie pracy u innego pracodawcy (lub innej działalności) w czasie zwolnienia u pierwszego pracodawcy będzie możliwe – pod warunkiem że nie dotyczy to pracy, która była objęta zwolnieniem.
• Ustalono granicę pomiędzy zwykłymi czynnościami dnia codziennego a aktywnościami, które mogą być uznane za niezgodne z celem zwolnienia („czynności incydentalne” są wyłączone z utraty zasiłku) i muszą wynikać z „istotnych okoliczności”.

Praktyczne konsekwencje dla pracodawców i pracowników: 

• Pracownicy będą musieli być bardzo ostrożni przy podejmowaniu jakiejkolwiek aktywności zarobkowej lub zbliżonej do pracy w okresie L4 — nawet pozorna praca na drugim etacie może spowodować utratę świadczenia.
• Pracodawcy powinni wprowadzić procedury monitorowania zwolnień, informowania pracownika o jego obowiązkach i wyjaśniania, kiedy zwolnienie pozwala na wykonywanie pracy w innej formie.
• ZUS zyska nowe narzędzia weryfikacyjne — co oznacza większe ryzyko kontroli i konieczność udokumentowania, że pracownik nie wykonywał pracy lub czynności zarobkowych w czasie L4.

 

2. „Incydentalne czynności codzienne” — kiedy można jeszcze działać na L4?

Jednym z problematycznych obszarów dotychczas było rozróżnienie, czy dana aktywność (np. drobne dorabianie, pomoc w firmie, praca online) przerywa prawo do zasiłku chorobowego. Nowe przepisy sugerują:

• Czynności incydentalne wynikające z istotnych okoliczności (np. drobna pomoc rodzinie, zalecenia rehabilitacyjne, jednokrotne dorabianie w innej działalności) nie będą skutkować utratą zasiłku.
• Natomiast wykonywanie pracy zarobkowej (nawet krótkotrwałej) poza takim wyjątkiem będzie powodować utratę prawa do zasiłku za cały okres zwolnienia.

 

3. Nowe uprawnienia kontrolne ZUS i PIP

W 2026 r. instytucje odpowiedzialne za nadzór nad przestrzeganiem prawa pracy (PIP) i systemu ubezpieczeń (ZUS) zyskają istotnie rozszerzone kompetencje:

• ZUS będzie mógł prowadzić kontrole osób korzystających ze świadczeń chorobowych także po ustaniu zatrudnienia lub przy prowadzeniu działalności gospodarczej.
• PIP z kolei otrzyma prawo do wydawania decyzji przekształcających umowy cywilnoprawne (zlecenie, dzieło, B2B) w umowy o pracę, jeżeli występują cechy stosunku pracy, a także przeprowadzania kontroli w formule zdalnej, uzyskiwania danych z ZUS‑u i zwiększenia liczby kontroli.
• Warto podkreślić, że od 1 stycznia 2026 r. PIP zyska wgląd w dane ZUS‑u i ma prowadzić 200 takich kontroli rocznie w nowym obszarze.

Konsekwencje dla pracodawców: 

• Pracodawcy powinni zrewidować umowy cywilnoprawne i współprace B2B, aby upewnić się, że nie posiadają elementów stosunku pracy — w przeciwnym razie mogą być zmuszeni do przekształcenia formy zatrudnienia i zapłaty zaległych składek.
• Zalecanym jest dokumentowanie przebiegu zawieranych umów, obowiązków stron, formy współpracy, miejsca i czasu pracy.
• Instytucjom takim jak ZUS i PiP łatwiej będzie wykryć nieprawidłowości — ryzyko kar, czynności kontrolnych i zmiany tytułu zatrudnienia roś

 

4. Nowa definicja „pracy zarobkowej”

Jedną z kluczowych modyfikacji jest nowe podejście do definicji pracy zarobkowej w kontekście prawa do świadczeń i zwolnień lekarskich:

• Ustawodawca proponuje, by „praca zarobkowa” oznaczała każdą czynność o charakterze zarobkowym, niezależnie od formy zatrudnienia — co poszerza katalog tytułów, które mogą być uznane za pracę zarobkową podczas zwolnienia.
• Jednocześnie przewidziano wyłączenie dla czynności incydentalnych, które nie zachodzą w warunkach typowej pracy i są uzasadnione okolicznościami, np. drobna praca charytatywna, pomoc domowa, jednorazowa naprawa sprzętu.
• Projekt przewiduje możliwość zachowania prawa do zasiłku pomimo posiadania kilku tytułów ubezpieczenia, jeśli zwolnienie dotyczy tylko jednego z nich — co daje większą elastyczność przy wykonywaniu pracy w dwóch różnych miejscach, gdy zwolnienie dotyczy tylko jednej pracy.

 

5. Podsumowanie — co warto zrobić już dziś

Aby przygotować się na wejście w życie zmian od 1 stycznia 2026 r., rekomendujemy:

• Pracodawcy powinni przeprowadzić audyt umów cywilnoprawnych i B2B, zweryfikować, czy spełniają one kryteria stosunku pracy — szczególnie przed rokiem 2026, gdy PIP będzie miała nowe uprawnienia.
• Działy HR i kadr powinny opracować lub zaktualizować procedury dotyczące zwolnień lekarskich, poinformować pracowników o konsekwencjach podjęcia pracy w czasie L4 oraz wprowadzić mechanizmy monitoringu (w sytuacji w której jest to możliwe).
• Pracownicy powinni zapoznać się z nową definicją pracy zarobkowej, mieć świadomość, że wykonywanie jakiejkolwiek działalności zarobkowej w czasie zwolnienia może skutkować utratą zasiłku — nawet jeśli forma zatrudnienia wydaje się „drobna”.
• Należy upewnić się, że do końca 2025 roku zgromadzone są dokumenty potwierdzające wcześniejsze okresy pracy na umowach‑zleceniach, działalności gospodarczej lub zleceniu .

Rok 2026 oznacza zatem czas większej odpowiedzialności — zarówno dla pracodawców, jak i pracowników — w zakresie procedur, dokumentacji i przestrzegania regulacji prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. Zmiany te mają na celu wzmocnienie ochrony pracownika, ale równocześnie wprowadzają większy rygor kontrolny i wyższe wymagania dowodowe. Warto zatem działać już dziś.